Muzaffer Mustafa, M.Sc., MCSW, CTSS, CCTP
MUSE Travma & Dayanıklılık Merkezi Kurucusu ve Direktörü

“On yaşında bir bavula dünyasını sığdıran o çocuğun sessizliğini bozma vaktidir…”

1989 nesli olarak bizler, Türkiye’ye geldiğimizde sadece eşyalarımızı getirmedik; ismimizin bir gecede silinebileceği korkusunu, “görünür olursan canın yanar” öğüdünü ve sırtımızı devlete yaslamadan hayatta kalamayacağımız inancını da getirdik. Yıllarca başarıyla acımızı uyuşturduk, unvanlarla yaralarımızı gizledik. Ama artık yüzleşme vakti.

Kendi hayat yolculuğumdan ve uzmanlık alanımdan süzülerek kaleme aldığım bu metin; Balkan ruhunun içselleştirilmiş baskıdan, tutulmamış yaslardan ve “beyaz önlüklere” sığınan otorite arayışından nasıl özgürleşebileceğinin manifestosudur. Kendi otoritemizi geri almak, sırtımızı unvanlara değil birbirimizin omzuna yaslamakla başlar.

Okurken on yaşındaki o çocuğun elinden tutmayı unutmayın…

1. “İÇİMİZDEKİ POLİS” ve KİMLİĞİN SESSİZ İSTİLASI
Diktatörlük, İsimsizleştirme ve Hayatta Kalma Zırhı

Diktatörlükler sadece sınır kapılarını veya meclis binalarını ele geçirmez; asıl işgallerini bireyin zihninde, en mahrem düşünce odalarında gerçekleştirirler.

Bizim hikâyemiz, on yaşında tüm dünyasını bir bavula sığdırabileceğini öğrenen çocukların hikâyesidir. 1984 kışında Bulgaristan’da polisler evlerimize, köylerimize girdiğinde, sadece isimlerimizi değiştirmediler; bizim “güven” duygumuzu ampute ettiler.

Muzaffer’in, Mehmet’in kamusal alanda yasaklanıp zorla “Mirena”, ‘Martin’ yapılması, sağlıklı bir dokunun kanserleşmesi (metastaz) gibiydi.

Ruth’un (1988) Eşmerkezli Kontrol Çemberleri teorisi, bu yayılmanın anatomisini sunar. En dış halkadaki fiziksel şiddet (Belene kampı, sürgünler), yerini orta halkadaki psikolojik kontrole (sansür, propaganda) bırakır. Ancak rejimin nihai başarısı, en içteki halkada, yani ‘baskının içselleştirilmesinde’ yatar. İşte tam bu noktada, dış dünyadaki “polis”, bireyin vicdanı ve korkusu haline gelir.

O dönemde devlet hem cellattı hem de ekmek kapısıydı. Bu korkunç ikilem, ruhumuzda zehirli bir formül üretti: “Sırtını devlete yasla ama ona asla güvenme.” Türkiye’ye geldiğimizde o “içimizdeki polisi” de beraberimizde getirdik. On yaşındaki o çocuk şunu öğrendi: “Görünür olursan canın yanar.”

Bu içselleştirilmiş baskı, bizde üç somut savunma doğurdu:

SİYASETTEN UZAK DURMA: Bu apolitik bir tercih değil, bir “siper kazma” eylemidir. Siyaset demek; hapis, sürgün ve yok sayılmak demekti. Atalarımız, evlatları yaşasın diye “itiraz etme” yetilerini dondurdular.

GÖRÜNMEZLİK ZIRHI: “Aman tadımız kaçmasın” fısıltısı, aslında fark edilmeme çabasıydı. Görünmezlik bizim için bir tercih değil, bir hayatta kalma stratejisiydi.

SIRTINI DEVLETE YASLAMA REFLEKSİ: Devleti sorgulanamaz bir baba olarak içselleştirdik ve sivil toplumun özü olan “eleştirel katılımı” bir tehlike olarak kodladık. Bedenimiz tarihin haritasıdır; eğer o “içimizdeki polisi” emekli edebilirsek, o çemberleri kırmaya başlarız.

2. ŞİFACI OTORİTE Mİ, YASIN BASTIRILMASI MI?
Beyaz Önlüklerin Gölgesinde Balkan Yası ve Kuşaklararası Duygu Mirası

1989’da Türkiye’ye geldiğimizde, hiçbirimizin ağlamaya ya da “Benim ismim neydi?” diye sormaya vakti yoktu.

1.nesil çalışarak uyuştu, biz 2.nesil ise okuyarak, profesör olarak acımızı unuttuk.

Ama bir şeyi atladık: Yas tutulmadığında, o acı ölmez; sadece şekil değiştirir ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir “duygu mirasına” dönüşür. Bu aktarım, bugün sivil toplumdaki felcin asıl sebebidir.

Babalarımızdan ve dedelerimizden bize kalan o görünmez mirasın maddelerini iyi okumalıyız:

İHANET KORKUSU VE ŞÜPHE MİRASI: Bulgaristan’daki “muhbirlik” sistemi, toplumsal dokuyu öyle bir zedeledi ki; bugün bir dernek çatısı altında toplandığımızda bile bilinçaltımızda “Beni kim ihbar eder?” ya da “Bu kişinin arkasında kim var?” sorusu yankılanıyor. Bu, epigenetik bir güvensizliktir. “Bizi ancak biz anlarız” diyoruz ama hemen ardından “Bize en çok biz zarar veririz” diye ekliyoruz. İşte bu çelişki, liderliklerin ve birlikteliklerin önündeki en büyük engeldir.

MÜKEMMELİYETÇİLİK VE KABUL GÖRME HIRSI: Ailelerimiz bize “Öyle bir başarılı ol ki kimse sana dokunamasın” öğüdünü miras bıraktı. Bu miras bizi profesör, uzman yaptı ama aynı zamanda bizi yalnızlaştırdı. Başarıyı bir kalkan olarak kullandığımız için, sivil toplumda “yaralarımızı” göstermekten korkar hale geldik. Oysa sivil toplum, yaraların ortaklığından doğar; unvanların yarışından değil.

SESSİZLİĞİN KUTSANMASI: “Başını eğ, işine bak” öğüdü, Balkan göçmeninin genetik koduna işlendi. Bu yüzden bugün siyasette ve sivil toplumda sesimizi yükseltmek, bilinçaltımızda hâlâ bir “suç” gibi algılanıyor.

Neden derneklerimizin başında hep “Tıp Profesörlerini” görüyoruz? Çünkü biz bir lider değil, bir “şifacı” arıyoruz. Beyaz önlük “masumdur”, “dokunulmazdır”. Devletin sert yüzünden korkan göçmen, sırtını bir profesöre yasladığında kendini güvende hisseder. Peki, o dünkü seçim? Erkek profesör yine kazandı, kadın profesör ise geri çekildi. Bu sahne, Balkan yasıyla yüzleşemediğimizin en acı tablosudur. Balkan kadını, göç yollarında acıyı çeken ama yasını hep sessizce tutan taraftır. Bizim bilinçaltımızda kadın figürü, o “tutulmamış yasın” temsilcisidir. Toplum, o acı dolu yüzle (kadın figürüyle) bakışmak istemez; çünkü o yüze bakarsa kendi yaralarını görecektir. Bunun yerine, eril ve akademik bir otoriteyi (erkek profesörü) seçerek acısını bastırmayı, “iyileştik” maskesini takmayı tercih eder. Kadının çekilmesi, 1989’da kimliği alınan annelerimizin o “dilsiz” sessizliğinin bugünkü yankısıdır.

3. OTORİTEYİ GERİ ALMAK VE GÜVENİN İNŞASI
Kendi Otoritemizin Cerrahı Olmak: Birbirimize Yaslanarak Yeniden Doğmak

Şimdi en zor ama en umut dolu soruya geliyoruz:
Bu kısırdöngüden nasıl çıkarız?

Otoriteyi geri almak ve kendimize olan o sarsılmış güveni yeniden inşa etmek için bir “şifacı baba” beklemeyi bırakıp, kendi sivil irademizin cerrahı olmalıyız. Otorite dışarıdan verilmez; otorite, travmanın işlenmesiyle içeriden kazanılır. İşte o yolun kilometre taşları:

1. KUŞAKLARARASI ZİNCİRİ KIRMAK VE YASIN HAKKINI VERMEK:
Otoriteyi geri almanın ilk şartı, babalarımızdan devraldığımız o “sessizlik ve şüphe” mirasıyla yüzleşmektir. Dernek odalarımızda sadece başarıları kutlamayıp, kaybettiğimiz isimleri, geride kalan bahçeleri ve o büyük kırgınlığı birlikte konuştuğumuzda, aramızdaki o sinsi şüphe (muhbirlik mirası) erimeye başlar. Güven, ancak “senin acını görüyorum ve o acı bende de var” dendiğinde inşa edilir. Yasa isim verdiğimizde, içimizdeki o “polis” de görevini bırakacaktır.

2. “BAŞARI” UYUŞTURUCUSUNDAN “SİVİL GÜÇ” BİLİNCİNE GEÇMEK:
Otoriteyi geri almak için; başarımızı otoriteye bir “rüşvet” gibi sunmaktan vazgeçmeliyiz. Başarımız bizi koruyan bir kalkan değil, sesimizi yükselten bir megafon olmalı. “Sırtını devlete yasla” diyen o korku dolu ses, aslında celladına sığınan bir çocuğun korkusudur. Kendi otoritemizi kazanmanın yolu, sırtımızı devlete değil, yanımızdaki kader arkadaşına yaslamaktır. “Biz başarılıyız” demek yetmez; “Biz biriz ve buradayız” demeliyiz.

3. KADINLARIN SESSİZLİĞİNİ BOZMAK (Dengeli Otorite):
O seçimde çekilen kadın profesörün be diğer kadınların masaya geri dönmesi gerekir. Otoriteyi geri almak, sadece eril bir güç gösterisi değildir. Balkan kadınının esnek, kapsayıcı ve dayanıklı ruhu olmadan kurulan bir sivil otorite, her zaman totaliter rejimin o sert gölgesini taşıyacaktır. Kadınların “uyumlu olmak” adına geri çekilmediği, duygusal zekanın ve şefkatin de bir “güç” olarak kabul edildiği bir yapı, bizi gerçekten özgürleştirecektir.

4. SİYASETİ “KORKU”DAN “HAK” ALANINA TAŞIMAK:
“Siyasetten uzak dur” mirası, bizi isimsiz bıraktı. Otoriteyi geri almak; siyaseti birilerini devirmek değil, kendi toplumsal varlığımızı onurlandırmak olarak görmektir. Hak aramanın bir “ölüm fermanı” olmadığını, aksine onurlu bir hayatta kalmanın tek yolu olduğunu idrak etmeliyiz. On yaşındaki o çocuğun “görünür olursan canın yanar” korkusunu, “görünür olmazsan yok olursun” gerçeğiyle dönüştürmeliyiz.

PSİKOSOSYAL YASA VE TRAVMAYA DUYARLI BİREY VE LİDERLİK ÖRNEKLERİ

BİREYSEL DÜZEYDE: Balkan travmasını işlemiş birey, bir dernek toplantısında “Bu fikir yanlış” dendiğinde bunu bir “ihbar” veya “saldırı” olarak değil, sivil bir katkı olarak görür. On yaşındaki o çocuk artık “görünmez” kalarak değil, kendi hikayesini (ismini, yasını, başarısını) bir bütün olarak anlatarak var olur. Sırtını yasladığı yer bir unvan değil, kendi içsel bütünlüğüdür.
LİDERLİK DÜZEYİNDE: Travmaya duyarlı lider; bir profesör titizliğiyle değil, bir “yas yoldaşı” samimiyetiyle yönetir. Seçimlerde bir kadın meslektaşı çekildiğinde bunu bir “zafer” değil, toplumsal bir “kayıp” olarak görür ve o sesi masaya geri çağırır. Protokollerdeki o buz gibi havayı, “Biz aynı bavulun içindeyiz” diyerek ısıtan kişidir. Otoriteyi korkuyla değil, şeffaflık ve güven inşa ederek kurar.

Son olarak, otorite dışarıdan verilmez, içeriden alınır. Kendi otoritemizi, unvanlarımızın altına saklanmaktan vazgeçtiğimizde ve yanımızdaki kişinin gözünün içine “sana güveniyorum” diyerek bakabildiğimizde kazanacağız.

On yaşındaki o çocuk bugün şunu duyuyor: “Artık kimsenin önlüğüne veya sessizliğine sığınmana gerek yok. Kendi isminle, kendi sesinle buradasın ve sırtını yaslayacağın en güvenli yer, aynı bavulu taşımış arkadaşının omzudur.”

Bir danışanınız varsa, utanç veya travma ile mücadele eden birini tanıyorsanız, MUSE TDM’de bize ulaşın. Altta yatan biopsikososyal travmayı ele alan etkili bir program(yatılı ve camping de dahil) ve ayakta müdahale terapileri sağlayarak terapötik sonuçları iyileştirebileceğimize ve yanlış teşhisten kaçınabileceğimize inanıyoruz. Gerçekçi ve uzun süreli iyileşmeye giden yolu bulmanıza yardımcı olmamıza izin verin. Daha fazla bilgi için bizi bugün arayın.
TÜRKİYE: 009 0546 108 1881, 009 0530 696 00 900

Daha fazla bilgi için Biz Kimiz sayfamızı ziyaret ediniz.